Risk değerlendirmesi, iki saatlik çizelge, cilt kontrolü ve kayıt: tam bağımlı bakımda temel düzen.
Uzun süre aynı pozisyonda kalan bir bedende, kemik çıkıntılarının üzerindeki deri ve doku sürekli basınç altında kalır. Kan akışı azaldıkça bu bölgelerde kızarıklıkla başlayan ve ilerleyebilen yaralar oluşabilir. Bası yarası olarak bilinen bu durum, tam bağımlı bakımda ekibin en çok emek verdiği önleme alanlarından biridir. Bu yazıda önlemenin dayandığı düzeni anlatıyoruz; yara bakımı ve tedavisiyle ilgili kararlar her zaman hekim ve yara bakım hemşiresi tarafından verilir.
Risk değerlendirmesi: kimde, ne kadar?
Önleme, riskin bilinmesiyle başlar. Kabulde ve belirli aralıklarla yapılan bası yarası riski değerlendirmesi; duyusal algıyı, cildin nem durumunu, aktivite ve hareketlilik düzeyini, beslenmeyi ve sürtünme ile kayma eğilimini birlikte ele alır. Ortaya çıkan puan, sakinin hangi risk grubunda olduğunu ve bakım planında hangi önlemlerin yer alacağını belirler.
Değerlendirme bir kez yapılıp bırakılmaz. Bir hastalık dönemi, hastaneden dönüş, iştahın azalması ya da hareketliliğin değişmesi, yeniden değerlendirme için yeterli nedenlerdir.
Pozisyon değiştirme çizelgesi
Yüksek riskli sakinlerde pozisyon değiştirme belirli aralıklarla yapılır. Pek çok kurumda bu aralık iki saat olarak belirlenir; ancak doğru aralık sakinin durumuna ve kullanılan yatak yüzeyine göre ekip tarafından kararlaştırılır. Çizelge gün ve gece boyunca sırt, sağ yan ve sol yan pozisyonlarını dönüşümlü olarak planlar.
| Saat | Pozisyon | Not |
|---|---|---|
| 08:00 | Sırt üstü, baş hafif yukarıda | Kahvaltı öncesi cilt kontrolü |
| 10:00 | Sağ yan, yastık desteği | Topuklar boşta |
| 12:00 | Oturma (koltuk) | Öğle yemeği, süre sınırlı |
| 14:00 | Sol yan, yastık desteği | Dinlenme |
| 16:00 | Sırt üstü | Sıvı ikramı |
Bu tablo yalnızca bir örnektir. Çizelgenin işe yaraması için her pozisyon değişikliğinin kim tarafından ve hangi saatte yapıldığının kaydedilmesi gerekir. Kayıt eksik kaldığında sistemin bunu fark edip ekibe hatırlatması, gece vardiyasında atlanan değişikliklerin önüne geçer.
Cilt kontrolü
Her pozisyon değişikliği, cildi gözlemlemek için bir fırsattır. Özellikle sakrum, kalça kemikleri, topuklar, dirsekler ve kulak arkası gibi bölgelerde kızarıklık, ısı farkı ya da sertlik dikkatle izlenir. Bastırınca kaybolmayan bir kızarıklık fark edildiğinde sorumlu hemşireye bildirilir ve bakım planı gözden geçirilir. Cildin kuru ve temiz tutulması, inkontinans durumunda bakımın geciktirilmemesi de önlemenin temel parçalarıdır.
Destek yüzeyleri ve yerleştirme
Basıncı dağıtan yatak ve minderler, pozisyon değiştirmenin yerini tutmaz ama onu tamamlar. Yan yatışta sırt ve dizler arasına yerleştirilen yastıklar, topukların yataktan hafifçe kaldırılması ve yatak başının gerekmedikçe çok yükseltilmemesi kayma ve sürtünmeyi azaltır. Sakini yatakta hareket ettirirken sürüklemek yerine kaldırma çarşafı kullanmak cildi korur.
Beslenme ve sıvı
Doku sağlığı, beslenme ve sıvı alımıyla doğrudan ilişkilidir. İştahı azalan ya da öğünlerin yarısından azını tüketen sakinlerde diyetisyen değerlendirmesi önemlidir. Öğün tüketim yüzdesinin ve günlük sıvı miktarının kaydedilmesi, değişimin erken fark edilmesini sağlar.
Oturan sakinlerde de risk vardır
Bası yarası yalnızca yatakta kalan sakinlerin sorunu değildir. Gün boyu tekerlekli sandalyede ya da koltukta oturan büyüklerimizde basınç oturma kemikleri ve kuyruk sokumu üzerinde yoğunlaşır. Bu sakinlerde de belirli aralıklarla ağırlık aktarımı, kısa süreli ayağa kalkma ya da pozisyon değişikliği planlanır. Kendi başına hareket edebilen sakinlere ağırlığını bir yandan diğerine aktarmaları hatırlatılır.
Oturma yüzeyinin seçimi de önemlidir. Basıncı dağıtan minderler, sandalyenin sakinin boyuna uygun olması, ayakların yere ya da ayak desteğine tam basması ve sırtın desteklenmesi, kayma ve sürtünmeyi azaltır. Uzun süre oturmanın ardından cilt kontrolü, yatakta olduğu gibi burada da ihmal edilmemelidir.
Kayıt neden önemli?
Pozisyon değişikliklerinin düzenli kaydı, ekibin emeğini görünür kılar ve önlemenin sürekliliğini kanıtlar. Gün sonunda hangi değişikliklerin yapıldığı, hangilerinin gecikmeli yapıldığı ve neden geciktiği görülebilir. Bir cilt değişikliği fark edildiğinde kayıtlar geriye dönük incelenerek planın nerede aksadığı anlaşılır. Kayıt, hem sakin için güvence hem de ekip için öğrenme aracıdır.
Ekip içinde süreklilik
Bası yarası önleme, tek bir kişinin değil, üç vardiyanın ortak işidir. Vardiya devrinde yüksek riskli sakinlerin son pozisyonu, cilt gözlemleri ve atlanan bir değişiklik olup olmadığı mutlaka aktarılır. Kanat planında yüksek riskli odaların görünür olması, yeni katılan bir ekip üyesinin bile önceliği hızla kavramasını sağlar.
Çınar Kanadı'nda pozisyon çizelgesi her sakinin risk düzeyine göre ayrı hazırlanır ve bakım personelinin tabletinde saat sırasıyla görünür. Zamanı yaklaşan bir değişiklik listenin üstüne çıkar, gecikirse sorumlu hemşire bilgilendirilir. Böylece gece saatlerinde de önleme düzeni aynı titizlikle sürer.
Aileler de bu sürece katkı verebilir: büyüğünüzün evde hangi pozisyonda daha rahat uyuduğunu, cildinde daha önce sorun yaşanan bir bölge olup olmadığını ve sevdiği yastık düzenini kabul görüşmesinde paylaşmanız, planın ilk günden kişiye uygun kurulmasını sağlar.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye değildir. Büyüğünüze özel kararlar için hekiminize danışın.
